"Yan hak nedir?”, “çalışan yan hakları nelerdir?”, “yan haklar ne demek?” ve “yan hak örnekleri” sorularına aydınlatıcı cevap arıyorsanız en doğru yerdesiniz. Bu rehberde hem kapsamlı açıklama hem de çalışanlar ve işverenler için yan hakların tüm çeşitlerini bulacaksınız.
Yan Hak Nedir?
Yan haklar, çalışanın maşına ek olarak sağlanan ilave yardım ve avantajlardır. “Yan haklar paketi ne demek” ya da "Yan hak uygulaması nedir" sorularına cevap olarak; işverenin sağladığı ek yardım ve fırsatlardır diyebiliriz.
Aşağıdaki ve benzeri uygulamalar İş Kanunu tarafından belirlenmiştir:
- Ücret
- Tazminat
- Fazla mesai
- Genel tatil çalışmaları
İş Kanunu içine girmeyen yan hakların miktarı ve ödeniş şekli çalışan ve işverenin inisiyatifine bırakılmıştır. İşveren, çalışanlarına dilediği ek ödemeleri ve yan hak fırsatları sunabilir.
Yan Hak Çeşitleri Nelerdir?
Yan hak uygulamaları kurumdan kuruma farklılık göstermektedir. Temelde 2 çeşit yan hak olduğunu söyleyebiliriz:
- Zorunlu Yan Haklar: Yasalarca çalışana tanınması zorunlu olan haklardır. Örneğin: Sosyal güvenlik sigortası.
- Gönüllü Yan Haklar: İşverenin gönüllülük esasına dayalı çalışanlarına tanıdığı haklardır.
- Esnek Yan Haklar: Kurum tarafından çalışanlara sunulan birçok yan hak arasında, çalışanların kendi tercihlerine bırakılan haklardır. Yani alışanların yaptığı yan hak seçimidir. Esnek yan haklar “Flex yan haklar” olarak da kullanılır. “Esnek yan haklar nelerdir” sorusuna örnek olarak: spor salonu üyeliği, ekstra tatil günleri, eğitim olanakları gibi imkanlar verilebilir.
Yan Hakların Önemi
Çalışan beklentileri doğrultusunda yan hakların önemi giderek artıyor. Pandemi sonrası iş hayatında iyice yaygınlaşan hibrit çalışma önerilen imkanları da değiştirdi. Artık çalışmaya tam veya yarı zamanlı evden devam birçok çalışan için uzaktan yararlandıkları haklar daha cazip oldu. İş saatleri dışında ulaşılmazlık hakkı belki de her zamankinden daha değerli oldu.
Kurumların yetenekli çalışanlarını tutmakta her zamankinden daha zorlandığı bu dönemde çalışanlara sunulan yan haklar, artık tercih aşamasında belirleyici olmaya başladı. ‘Mavi yakalı sıkıntılar ve çözüm yolları’ başlıklı röportajda da önemine değinilen yan haklar, artık başrol oyuncusu olarak sahnede.
5.10.2024 tarihli marketingturkiye.com.tr sitesinin yan haklar konusuyla ilgili araştırmalara yer verdiği haberinde Great Place To Work® (GPTW) verileri birçok kurumun çalışan bağlılığını artırmak ve yetenekleri elde tutmak için yan haklar alanında yoğun bir rekabet içine girdiğini ortaya koyuyor. Bununla birlikte GPTW’nun 170’ten fazla ülkede, 18 bini aşkın organizasyonla yürüttüğü analizler; yan hakların tek başına bağlılık ve performansı belirleyen bir unsur olmadığını gösteriyor. Asıl belirleyici faktörler arasında adalet, hakkaniyet ve güven kültürü öne çıkıyor.
Yan Haklar Nelerdir?
Yan haklar kurumun yapısına, amacına bağlı olarak çeşitlenir. Yan hak örnekleri aşağıdaki gibidir:
- Yol ücreti
- Yemek ücreti
- Sigorta: özel sağlık sigortası, özel emeklilik sigortası, hayat sigortası
- Gıda yardımı
- Giysi yardımı
- Tatil paketi
- Kişisel gelişim paketleri
- Doğum günü izni
- Fazladan doğum izni
- Fazladan evlilik izni
- Spor kulübü üyelikleri
- Karne izni
- Hediye çekleri
- Erzak yardımı
- Kıdem ödülleri
- Şirket aracı
- Şirket telefonu
- Serbest zaman izni
- Şirket etkinlikleri
- Yakıt kartları
- Çalışan indirimleri
- Teknolojik cihazlar
- Regl izni
- Eğitim ödenekleri
- On line platform abonelikleri
- Evcil hayvan ölüm izni
Bunlara ilave en yeni yan hak uygulamaları olarak şunları sayabiliriz:
- Özel izinler: Regl izni, karne izni vb.
- Evcil hayvan sağlık sigortası
- Ev temizliği yardımı
- Wellbeing (çalışan refahı) desteği
En Çok Tercih Edilen Yan Haklar Hangileridir?
Kurumların sunduğu yan haklar gittikçe çeşitlenmektedir. Ülkemizde genel olarak en sık tercih edilen yan haklar yol ve yemek ücreti desteği olarak bilinir. Bunu takiben ilave sağlık hizmetleri, hediye kartları, benzin yardımı, telefon ve tabletler, spor kulübü üyelikleri de sayılabilir.
Marketing Türkiye haberinde yer alan Mercer Marsh Benefits’in 2024 Çalışan Sağlığı, Yan Haklar ve Wellbeing Araştırması, şirketlerin bu yıl yan haklar tarafında üç ana başlığa odaklandığını ortaya koyuyor: sağlık sigortası teminat ve koşullarının iyileştirilmesi, esnek yan hak sistemlerine geçiş ve mevcut yan hakların içerik olarak zenginleştirilmesi. Araştırma sonuçları, özel sağlık sigortasının çalışanlar açısından da en kritik yan hak olduğunu gösteriyor.
Araştırmaya göre ulaşım desteğinde ise artış göze çarpıyor. Ulaşım ödeneği sunan şirketlerin oranı yüzde 5’lik artışla yüzde 35’e ulaşmış durumda. Şirketlerin yüzde 35’i yalnızca servis hizmeti sağladığını belirtirken, yüzde 3’ü ulaşım ödeneği verdiğini söylüyor. Hem servis hem ulaşım ödeneği sunan şirketlerin oranı yüzde 20, hiçbir ulaşım desteği sunmayanların oranı ise yüzde 11 olarak ölçülüyor.
Yan haklar arasında en yaygın uygulamalardan biri olan yemek desteği konusunda da dikkat çekici veriler bulunuyor. Araştırmaya katılan 351 şirketin yüzde 47’si çalışanlarına yemek çeki sağladığını belirtirken, yüzde 26’sı hem yemekhane hem de yemek çeki imkânı sunduğunu ifade ediyor.
Haberin detaylarına buradan ulaşabilirsiniz.
Yan Haklar Nasıl Belirlenir?
Genel olarak iki şekilde yapılabilir:
- İşverenin Gerekli Gördüğü Yan Haklar: İşverenin sorun tespit ettiği bir konuya çözüm üretmek amacıyla sunduğu haklardır. Örneğin işe toplu taşımayla geliniyor ve bu şekilde çok vakit kaybediliyorsa, işe geliş saatlerinde aksama oluyorsa kiralama ile araç tahsisi sağlanabilir.
- Çalışanların Talep Ettiği Yan Haklar: Çalışanların sorun tespit ettiği bir konuda, onların talebi üzerine devreye sokulan haklardır. Örneğin çalışanlar ulaşım için yüksek meblağ ödediklerinden yakınıyor ve ulaşım masraflarını kurumun karşılamasını talep ediyorsa, kurum yan hak olarak çalışanların yol ücretinin ödenmesini sağlayabilir.
Yan Hak Uygulamaları Nasıldır?
İşveren ve çalışan arasındaki ilişki 4857 sayılı İş Kanunu ile belirlenir. Bu doğrultuda fazla mesai, kıdem tazminatı gibi konularda nasıl yol alınacağı yasa ile belirlenmiştir. Yan haklar ise, kurumların çalışanlara sundukları ekstra desteklerdir.
Kurumlar, çalışan bağlılığını ve motivasyonlarını yükseltmek, olumlu çalışan deneyimi sağlayabilmek gibi sebeplerle yan hak sağlayabilirler. Bu kapsamda bazı yan haklar periyodik olarak sunulabilir. Çalışana sunulan yemek ücreti bu kategoriye örnektir. Bunun yanı sıra, doğum günü, yılbaşı, bayram gibi dönemlerde verilen özel hediyeler yılda bir veya birkaç kez verilir.
Yan Hak Uygulamaları Eşit Şekilde mi Uygulanır?
İşverenler 4857 sayılı İş Kanunu’nun 5. maddesine göre çalışanlarına karşı eşit muamele etmekle yükümlüdür. Bu yüzden çalışanların bir kısmına belirli yan hakları tanıyıp diğer kısmına tanımamak İş Kanunu’na aykırıdır. Bununla birlikte işveren, çalışanlarına işinin mahiyeti dolayısıyla farklı yan hak da tanıyabilir. Örneğin sadece sahada çalışan satış ekibine müşterilerle ve şirketle irtibat kurması için cep telefonu ve hat verilebilir.
Çalışanlara tanınan yan haklar iş sözleşmesinde bulunabileceği gibi, sözleşmede yer almadan kurumun süre gelen bir alışkanlığı olarak da sağlanabilir.
Yan Haklar Zorunlu mu?
Çalışana sunulan yan haklar işverenin inisiyatifinde olduğu için zorunlu değildir. Fakat çalışan ve işveren arasında imzalanan iş sözleşmesinde yan haklar belirtilmişse, o zaman zorunlu olur. Örneğin iş sözleşmesinde yazılı olarak satış ekibine yılda 3 kez giysi giyim yardımı yapılacağı belirtilmişse, zorunluluk doğar.
Yan Hak Seçimi Nasıl Yapılır?
Çalışanların demografik yapıları onların yan hak tercihlerinde etkilidir. Çalışanlar ihtiyaçlarına, yaşam tarzlarına, yaşlarına ve beklentilerine göre yan hak tercihinde bulunabilir.
Yan Hak Seçiminin Avantajları Neler?
Çalışanlara kendi ihtiyaçları doğrultusunda seçim yapabilme özgürlüğünü verir. Sunulan yan hakkın doğrudan çalışan ihtiyacına hitap etmesini sağlar. En iyi yan haklar çalışanın kendi ihtiyacına göre seçtiği yan haklardır. Örneğin evli çalışanlar alışveriş kartından yararlanmak isterken, bekâr çalışanlar spor yardımını tercih edebilir. Kadın çalışanlar BES tercih ederken, erkek çalışanlar kritik hastalıklar sigortası tercih edebilir.
Yan Hak Uygulamalarının Faydaları
Yan hak uygulamalarının belli başlı faydalarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:
- Çalışan bağlılığını artırarak çalışan devir oranının azaltılmasına katkı sağlamak
- Çalışan motivasyonunu artırmaya katkı sağlamak
- Pazardaki rekabette avantaj sağlamak
- Çalışanların güven duygusunun artırılmasına katkı sağlamak
- Verimlilik artışına katkı sağlamak
Yan Hak Örnekleri
Marketing Türkiye haberinde de yer alan örnekler şu şekilde:
- PayPal
- Tüm çalışanlara seviye ve kıdemden bağımsız olarak hisse opsiyonları sunuyor.
- Sağlık harcamalarını azaltmaya yönelik uygulamalar ve uygun görüldüğünde maaş artışları sağlıyor.
- Kişisel finansal eğitimlere erişim imkânı sunarak çalışanların mali refahını destekliyor.
- Bu yaklaşım, finansal stresin azalmasına ve devamsızlık oranlarının düşmesine katkı sağlıyor.
- Hitachi
- Çalışan mutluluğunu ölçerek üretkenlik ve verimliliği artırmayı hedefliyor.
- Yapay zekâ destekli sistemlerle çalışanlara gün içinde mutluluk seviyelerini yükseltecek öneriler sunuluyor.
- Uygulama, hem bireysel psikolojik faydalar hem de kârlılık ve satış performansı gibi kurumsal göstergelerde iyileşme sağlıyor.
- IKEA
- Global çağrı merkezi operasyonlarında yapay zekâdan faydalanarak rutin talepleri otomatikleştiriyor.
- Çalışanların yaratıcılık ve insani becerilerine odaklanabilmesi için yetenek geliştirme yatırımları yapıyor.
- Bu dönüşümle, insan odaklı katma değerin artırılması hedefleniyor.
Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)
Prim Yan Hak mıdır?
Evet prim de yan hak sayılır, çünkü yan haklar maaşın dışındaki ek yardımlardır.
Serbest Zaman İzni Nedir?
Serbest zaman izni çalışanlara tanınan özel bir haktır. Bu süre çalışma zamanının içinde yer aldığı için maaş kesintisi olmaz.
Ek İzin Nedir?
İşverenin kanun tarafından belirlenen izne ek olarak ilave ettiği izindir. Örneğin işveren 4857 sayılı İş Kanunu tarafından belirlenen babalık izin süresine ek olarak izin verdiğinde bu izin “ek izin” sayılır.
Yol ve Yemek Paralarının Alt Sınırı Nasıl Belirlenir?
Yol ve yemek paralarının alt sınırı tamamen işverenin inisiyatifindedir. Çünkü bu konuda bir yasal düzenleme yoktur. İş sözleşmesi hükümleri geçerli olur.
Yemek Parası Nakit Olarak Ödenebilir mi?
Bordrolaştırılıp vergilendirilmek suretiyle net ücret kabul edilir ve nakden ödenebilir.
Resmi Tatillerde Yan Haklarda Kısıtlama Olur mu?
İş sözleşmesinde aksi yazmadığı sürece resmi tatillerde yan haklarda kısıtlama olmaz.
Yan Haklar Nasıl Talep Edilir?
Çalışanların işverenlerden çeşitli yan hak talebi olabilir. Yol ücreti, yemek ücreti ve özel sağlık sigortası en sık talep edilen yan haklar olarak karşımıza çıkıyor. Çalışanlar yan hak taleplerini gerek işverenleriyle toplu olarak görüşerek gerekse özel olarak görüşerek iletebilirler. Bununla birlikte çalışanların kendi tercihlerine bırakılan “esnek yan haklar uygulaması” daha verimli bir uygulama olarak günümüz iş dünyasında yer almaktadır.
Evden Çalışma Döneminde Yan Haklar Devam Eder mi?
Bu dönemde yol ve yemek parası gibi yan haklardan kesilme yapılamaz çünkü pandemi gibi zorunluluk dolayısıyla evden çalışma, İş Kanunu’nda düzenlenen uzaktan çalışma kapsamında ele alınamaz. İş sözleşmesinde yemek ve yol parası işin nerede yapılacağına bağlı değilse kesilemez.
Evden ve Ofisten Çalışanlar İçin Farklı Yan Hak Uygulamaları Olabilir mi?
Çalışan ve işveren arasında rıza beyanına dayalı uzaktan çalışma esaslı bir iş sözleşmesi varsa, bu durumda çalışana göre farklı işlem yapılamaz.
İşveren Evden Çalışma Döneminde Yemek Parasından Kesinti Yapabilir mi?
Hayır yapamaz. Çünkü pandemi gibi zorunlu nedenlerle geçici süreli evden yapılan çalışmalar kanunda uzaktan çalışma kapsamına girmez. Uzaktan çalışma kısa süreliğine, mecburiyet neticesinde uygulanacak sözleşme türü olarak kabul edilmez.
